Không đau dạ dày, có nên chủ động xét nghiệm HP để phòng ung thư?

Đây là câu hỏi bác sĩ tiêu hóa khá thường gặp ở phòng khám, và cũng là một câu hỏi rất chính đáng của người biết quan tâm đến sức khỏe của mình. Helicobacter pylori, hay mình thường gọi là HP, có thể sống âm thầm trong dạ dày hàng chục năm mà chẳng gây triệu chứng gì rõ ràng. Phần lớn người nhiễm HP sẽ không bị ung thư, nhưng ở một số người, tình trạng viêm kéo dài có thể làm niêm mạc dạ dày thay đổi dần, từ teo niêm mạc, dị sản ruột, loạn sản và cuối cùng có thể tiến triển thành ung thư.

Mối liên hệ giữa HP và ung thư dạ dày hiện nay đã khá chắc chắn. Từ năm 1994, Cơ quan Nghiên cứu Ung thư Quốc tế (IARC), thuộc WHO, đã xếp H. pylori vào nhóm tác nhân gây ung thư ở người. Điều đáng mừng là tuổi tác thì mình không đổi được, gene cha mẹ truyền lại cũng không đổi được, nhưng HP là một yếu tố nguy cơ mà mình có thể tìm thấy và có thể loại bỏ.

Quan trọng hơn, diệt HP thực sự có thể giúp giảm nguy cơ ung thư dạ dày. Khi IARC tổng hợp những thử nghiệm tốt nhất hiện có, những người được điều trị HP có nguy cơ mắc ung thư dạ dày thấp hơn khoảng một phần ba so với những người không được điều trị; tử vong do ung thư dạ dày cũng giảm. Một nghiên cứu tại Trung Quốc theo dõi hơn 1.600 người nhiễm HP không có triệu chứng trong hơn 26 năm ghi nhận 21 trường hợp ung thư dạ dày ở nhóm được điều trị HP, so với 35 trường hợp ở nhóm không điều trị. Đáng chú ý, lợi ích phòng ung thư rõ hơn khi HP được loại bỏ trước khi niêm mạc dạ dày xuất hiện những tổn thương tiền ung thư. Nói cách khác, diệt HP không có nghĩa là từ nay sẽ không bao giờ bị ung thư dạ dày, nhưng nó giúp làm cho khả năng đó thấp xuống.

Từ những bằng chứng như vậy xuất hiện một chiến lược nghe rất hợp lý: “screen and treat” — chủ động tìm và điều trị HP. Thay vì chờ đau dạ dày mới tìm HP, tại sao không tìm nó khi mình còn khỏe mạnh, điều trị nếu có và nhờ vậy giảm nguy cơ ung thư sau này? IARC gần đây cũng xem đây là một chiến lược phòng ung thư đáng được ưu tiên tại những cộng đồng có tỷ lệ ung thư dạ dày từ trung bình đến cao.

Nghe tới đây, có lẽ nhiều người sẽ nghĩ: “Vậy cứ xét nghiệm đi. Có HP thì diệt. Có gì đâu mà phải suy nghĩ?” Nhưng câu chuyện chưa đơn giản như vậy. Những bằng chứng mạnh nhất hiện nay chủ yếu đến từ những vùng có nguy cơ ung thư dạ dày cao, đặc biệt là Đông Á. Trong khi đó, mối quan hệ giữa HP và ung thư dạ dày không hoàn toàn giống nhau ở mọi dân số.

Trong y văn có một câu chuyện khá thú vị gọi là “Asian enigma” hay “Indian enigma”. Có những cộng đồng châu Á có rất nhiều người nhiễm HP nhưng tỷ lệ ung thư dạ dày lại không cao tương ứng. Điều đó không có nghĩa HP vô hại hay không gây ung thư, mà cho thấy HP rất quan trọng, nhưng HP không phải là toàn bộ câu chuyện. Một người nhiễm HP có tiến tới ung thư hay không còn phụ thuộc vào chủng vi khuẩn, cơ địa, mức độ tổn thương niêm mạc dạ dày, chế độ ăn, hút thuốc, môi trường sống và nhiều yếu tố khác.

Quay lại Việt Nam, HP rất phổ biến và ung thư dạ dày vẫn là một vấn đề sức khỏe đáng quan tâm. Tuy nhiên, chúng ta vẫn thiếu những nghiên cứu dài hạn trên chính người Việt Nam để biết việc chủ động tìm và điều trị HP ở người khỏe mạnh sẽ phòng được bao nhiêu trường hợp ung thư dạ dày. Vì vậy, những kết quả đã ghi nhận tại Nhật Bản, Hàn Quốc hay các vùng nguy cơ cao của Trung Quốc chưa thể mặc nhiên áp dụng hoàn toàn giống nhau cho Việt Nam.

Điều này cũng thể hiện trong Đồng thuận của Hội Khoa học Tiêu hóa Việt Nam năm 2022. Đồng thuận ghi nhận tỷ lệ nhiễm HP tại Việt Nam cao, tình trạng kháng kháng sinh đáng quan tâm và nguy cơ tái nhiễm sau điều trị. Vì vậy, tại thời điểm xây dựng đồng thuận, tầm soát và diệt HP đại trà trong toàn dân chưa được xem là chiến lược phù hợp. Việc tìm HP được ưu tiên hơn cho những người có chỉ định hoặc nguy cơ rõ ràng, chẳng hạn người có bệnh loét dạ dày–tá tràng, tổn thương tiền ung thư dạ dày hoặc có người thân trực hệ mắc ung thư dạ dày.

Một chuyện khác cũng cần nhớ là điều trị HP không phải hoàn toàn “miễn phí” về mặt sức khỏe. Điều trị thường cần phối hợp nhiều thuốc và kháng sinh. Một số người có thể bị đắng miệng, buồn nôn, tiêu chảy; một số trường hợp điều trị không thành công và phải dùng phác đồ khác. Chưa kể, HP đã tồn tại cùng con người trong thời gian rất dài và mối quan hệ giữa vi khuẩn này với cơ thể có thể phức tạp hơn chúng ta từng nghĩ. Một số nghiên cứu quan sát ghi nhận người nhiễm HP có tỷ lệ ung thư biểu mô tuyến thực quản thấp hơn; một số nghiên cứu khác còn gợi ý mối liên hệ giữa HP với hen, dị ứng hoặc sự thay đổi của hệ vi sinh đường ruột sau điều trị.

Vậy cuối cùng, không đau dạ dày thì có cần đi tìm HP không? Câu trả lời là: không phải ai cũng cần, nhưng cũng đừng vội nghĩ “không đau thì thôi”. Nếu cha mẹ, anh chị em ruột từng mắc ung thư dạ dày; nếu bản thân đã nội soi thấy teo niêm mạc, dị sản ruột; hoặc thuộc nhóm nguy cơ cao và muốn chủ động giảm những nguy cơ ung thư có thể thay đổi được, cán cân sẽ nghiêng nhiều hơn về phía nên tìm và điều trị HP. Ngược lại, nếu còn trẻ, không có tiền sử gia đình, nguy cơ thấp và e ngại việc sử dụng kháng sinh, việc xét nghiệm có thể được cân nhắc sau khi trao đổi với bác sĩ về lợi ích và những điều phải đánh đổi.

Đó chính là shared decision-making — cùng ra quyết định giữa bác sĩ và người bệnh. Bác sĩ giúp người bệnh hiểu nguy cơ, lợi ích và những mặt cần cân nhắc; còn lựa chọn cuối cùng cần phù hợp với hoàn cảnh và mong muốn của mỗi người. HP dương tính không phải “án ung thư”, HP âm tính cũng không phải “kim bài miễn tử”. Vì vậy, đừng quá hoang mang khi thấy HP, nhưng cũng đừng nghĩ không đau dạ dày thì HP chẳng liên quan đến mình. Biết nguy cơ, hiểu lựa chọn, rồi cùng bác sĩ chọn phương án phù hợp nhất cho sức khỏe của mình bạn nhé!

Thông tin Bài báo “Helicobacter pylori Screen-and-Treat Programs for Gastric Cancer Prevention — IARC Working Group Report”, được đăng trên New England Journal of Medicine năm 2026.